• TR
  • EN

Şema Terapisi Nedir ? Nasıl Uygulanır ?

Şema terapi, değiştirilmesi zor, çocukluk ve ergenlik döneminde belirgin kökenleri bulunan psikolojik rahatsızlıklar için tasarlanmış, bilişsel, davranışçı, kişiler arası ve yaşantısal teknikleri birleştiren bütünleştirici bir teori ve tedavi yaklaşımıdır. Şema terapi tekniklerinden bahsetmeden önce şemanın ne olduğunu bilmemizin önemli olduğunu düşünüyorum.

İnsanın doğduğu andaki zihinsel yapısını boş bir kişisel deftere benzetebiliriz. Gün geçtikçe insan bu deftere, yeni bilgiler ve yeni tanımlamalar ekler. Temel yaşantılar, duygular, düşünceler, fizyolojik reaksiyonlar bu deftere yazılacak şeyleri belirler. İşte deftere yazılan bu temel yazıları, bilgileri, inançları şema kavramıyla ifade edebiliriz. Şemalar her şeye dair geliştirilebileceği için sayılarla belirlenemeyecek kadar çok olabilirler ve geliştirilen bu şemalar, daha sonra karşılaştığımız durumları anlamada ve yorumlamada bize rehberlik eder. Şemalar temelde hayatımızı kolaylaştırmak; bizi belirsizlikten kurtarmak, her durumda her şeyi yeni baştan öğrenme zahmetinden kurtarmak gibi işlevlere sahiptir. Ancak geliştirdiğimiz şemalar her zaman bizi mutlu etmeyebilir, işimize yaramayabilir; yani olumsuz ve uyumsuz şemalar da geliştirebiliriz. Psikiyatristler ve psikologlar psikoterapide işte bu olumsuz ve uyumsuz şemalara odaklanmaktadırlar. Young bu olumsuz şemaları erken dönem uyum bozucu şema olarak isimlendirmiş; bunun yanında yığıldıkları alanlara göre ve işlevsellik sağlama adına 18 başlık altında toplayabilmiştir. Jeffrey Young’ın tespit edebildiği 18 şema şunlardır:

1- Terk Edilme Şeması

2- Kuşkuculuk Şeması

3- Duygusal Yoksunluk Şeması

4- Kusurluluk Şeması

5- Sosyal İzolasyon Şeması

6-  Bağımlılık Şeması

7- Dayınıksızlık Şeması

8- Yapışıklık Şeması

9- Başarısızlık Şeması

10- Onay Arayıcılık Şeması

11- Boyun Eğicilik Şeması

12- Kendini Feda Etme Şeması

13- Haklılık Şeması

14- Yetersiz Özdenetim Şeması

15- Yüksek Standartlar Şeması

16- Karamsarlık Şeması

17- Duyguları Bastırma Şeması

18- Cezalandırıcılık Şeması

Bütün bu şemalar zaman içinde kişilerin olayları değerlendirmek için kullandıkları bir süzgeç görevi görür ve genel olarak olayları olumsuz değerlendirmelerini sağlar. Örneğin, kusurluluk şemasına sahip olan bir kimse, güzelliğine dair övgüleri, kandırıldığı şeklinde yorumlayabilir ve güzel olduğunu kabul etmeyebilir. Yada terk edilme şeması olan bir kadın, kocasının şehir dışına yapması gereken bir iş seyahatini, terk edildiği şeklinde yorumlayabilir; bu durumu depresyon ve panik atak şeklinde yaşayabilir.

Şemayla bağdaşmış bir diğer kavramda başa çıkma kavramıdır. İstenmeyen bir duruma verdiğimiz tepki, bir problemi çözmede kullandığımız yöntem (uykumuz geldiğinde uyumak, üzüldüğümüzde ağlamak, endişelendiğimizde sigara içmek vb.) bizim başa çıkma becerimizi  ifade eder. Ancak başa çıkma tutumları işlevsel (işe yarar) olabileceği gibi işlevsiz de olabilmektedir. Şemalarla başa çıkmada 3 temel olumsuz tutum belirgindir. Bunlar: Şema Teslimi, Şema Kaçınması, Şema Aşırı Telafisidir. Pek çok kişisel, özgün başa çıkma tutumu bu 3 ana (yaygın) biçimden türer. Şema Teslimi, şemayı yaşamak, şemaya uygun tepki vermektir. Şema Kaçınması, şema ile yüzleşmemek için durumlardan, olaylardan kaçınmayı, Şema Aşırı Telafisi ise, şemadan beklenenin tam tersi, şemayı yaşamamak için verilen aşırı mücadeleyi ifade eder. Bu üç tutum da, diğer insanlarla sağlıklı bir ilişki geliştirmeye imkan tanımamaktadır. Örneğin, terk edilme şemasına sahip biri, Şema teslimi olarak evli, yabancı gibi, ilişkinin sürdürülemeyeceği eşler seçme (kişi eninde sonunda terk edilir); Şema kaçınması olarak , yakın ilişkiden uzak durma, yalnız kalma, alkoliklik vb.(kişi ilişkiye hiç girmeyip terk edilmekten kurtulmuş olur); şema aşırı telafisi ise birlikte olunan insanlara, onları uzaklaştıracak kadar aşırı yapışma (kişi karşıdakini bıktırıp uzaklaştırır ve yalnız kalır) olarak görülebilir. Şemalar her insanda bulunabilir; ancak bir insanı psikoterapi yardımı almaya götüren bu şemaların hayatında, kendisini mutsuz edecek şekilde yer alması ve hayatını artık dayanılmaz hale getirmesidir.

Şema terapide temel amaç, kişinin sahip olduğu olumsuz şemaları iyileştirmektir yani şemaların kişi üstündeki olumsuz etkisinin ortadan kalkması veya azalmasını sağlamaktır. Aynı zamanda şemanın yol açtığı işlevsiz baş etme biçimlerinin yerini işlevsel davranışlara bırakmak amaçlanmaktadır. Kısacası şemalarımızı hayata bakan pencerelerimiz diyebiliriz ve bu bakıştan hareketle şema terapiyi de, hayata açılan işlevsiz pencerelerimizi önce tespit etme, tespit ettikten sonra da daha olumlu pencerelerle değiştirme süreci olarak düşünebiliriz. Kişi şema terapisiyle birlikte şemalarının ve onların etkilerinin farkına varır, bu da kişiye hayatını yeniden inşa etmek için şans verir. Tedavide yaşantısal tekniklere çok sık başvurulur, danışana erken dönemde oluşan yaraların acısını ve öfkesini ortaya çıkartacak yaşantısal alıştırmalar yapılır ve olumsuz yaşantılar yeniden değerlendirilir. Terapide empatik tutum üstünde durularak: anlayış, koşulsuz kabul ve içtenlik gibi kavramlar kazandırılır. Bu kazanımlarla beraber terapide uygun yüzleştirilmelerde bulunulur.

Şema terapinin odaklandığı bir diğer şeyde davranışlardır. Danışanın probleminin sürdürülmesine etki eden davranış kalıpları belirlenir ve danışana, uygun davranış kalıpları, başa çıkma yöntemleri geliştirmesinde yardımcı olunur. Her davranış kalıbına göre kendine has yöntem ve teknik kullanılır.

Şema Terapisinin Diğer Terapi Yöntemlerinden Farkı Nedir ?

Bilişsel-davranışçı terapiler çoğunlukla bireyin güncel problemi ve bunun çözümü üzerine odaklanır ve genellikle terapist geçmiş yaşam deneyimleriyle olan bağlantısı üzerine çalışmaz. Psikanaliz ise bireyin sorunlarıyla ilgilenirken bilinçaltına odaklanır. Bugün danışanın yaşadığı sorunların çocukluk döneminde yaşanan saplanmalar nedeniyle ortaya çıktığı varsayımını kabul eder. Oldukça köklü olan bu yöntem ise oldukça uzun (3-7 sene) sürebilir. Şema Terapi bu bağlamda daha uzun süreli ve tekrarlayan problemlerin çözümüne yönelik görece daha kısa bir tedavi imkanı sağlar. Bireyin hem geçmiş yaşantısıyla ve hem de bugün ki problemlerine ve sorunlarına olan etkisiyle beraber ilgilenir. Şema terapi, bilişsel-davranışçı, bağlanma, nesne ilişkileri, yapılandırmacı, psikanalitik ve Geştalt gibi farklı ekollerden çeşitli teknikleri bünyesinde barındırır. Kaynağını bilişsel-davranışçı yaklaşımdan alsa da genel anlamda bilişsel-davranışsal kuramın genişletilmiş halidir. Şema Terapi'nin kronik depresyon ve anksiyetinin, yeme bozukluklarının kronik çift problemlerinin, yakın ilişkileri korumadaki etkinliği kanıtlanmıştır.

Uzm. Psikolog Nazlı ŞERİFOĞLU

RANDEVU ALIN